კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის ფარგლებში ყოველწლიურად სხვადასხვა ქვეყანაში გამართულ COP-ის რიგით 31-ე კონფერენციას 9-20 ნოემბერს ანტალია უმასპინძლებს.
აბრევიატურა COP, რომელიც ინგლისური გამოთქმის — Conference of the Parties (მხარეთა კონფერენცია) — შემოკლებაა, აღნიშნავს საერთაშორისო შეხვედრებს, სადაც კლიმატურ კრიზისთან დაკავშირებული შეფასებები კეთდება.
პირველი შეხვედრიდან დღემდე შეჯამდა COP-ზე მიღებული გადაწყვეტილებები, ხელმოწერილი შეთანხმებები, მომხდარი კრიზისები და გამოკვეთილი ვალდებულებები.
გერმანიის დედაქალაქ ბერლინში 1995 წელს ჩატარებული პირველი COP გერმანიის იმდროინდელი გარემოს დაცვის მინისტრის, ანგელა მერკელის თავმჯდომარეობით, 117 მხარე და 53 დამკვირვებელი ქვეყნის მონაწილეობით გაიმართა.
სამიტზე პრიორიტეტულ დღის წესრიგად იქცა გლობალური მოლაპარაკებების დაწყება კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის გასაძლიერებლად.
კლიმატურ კრიზისთან ბრძოლაში განვითარებული და განვითარებადი ქვეყნებისგან განსხვავებული ზომების გატარების მოლოდინმა კი საფუძველი ჩაუყარა დისკუსიებს, რომლებიც მომდევნო წლებში კიდევ უფრო გამწვავდა.
ამ პროცესში განვითარებადმა ქვეყნებმა კლიმატური კრიზისის მთავარ დამნაშავეებად განვითარებულ ქვეყნებზე მიუთითეს. თუმცა, აშშ-ის მსგავსმა მძიმე მრეწველობის მქონე ბევრმა განვითარებულმა ქვეყანამ განაცხადა, რომ ემისიების შემცირების კუთხით მათზე ზეწოლა ხორციელდებოდა. ქვეყნებს შორის არსებული დაძაბულობის შესამცირებლად მრავალი იდეა გაჟღერდა, თუმცა მხარეებს შორის გამოსავლის პოვნას ხანგრძლივი წლები დასჭირდა. ამ ეტაპზე დღის წესრიგში დადგა განვითარებადი ქვეყნებისთვის სხვადასხვა დახმარების გაწევა მათი მდგრადი განვითარების ხელშესაწყობად, თუმცა განვითარებული ქვეყნების მხრიდან ემისიების შემცირების მიმართულებით სერიოზული ცვლილება არ მომხდარა.
მეორე COP შეხვედრას შვეიცარიამ უმასპინძლა. მეორე სამიტზე, სადაც ანალოგიური საკითხები განიხილებოდა, უმნიშვნელოვანესი მოვლენა იყო ის, რომ მძიმე ინდუსტრიული საქმიანობის გამო კრიტიკის ცენტრში მყოფმა აშშ-მა აღიარა „კლიმატის ცვლილებასთან საბრძოლველად ემისიების სავალდებულო შემცირების აუცილებლობა“.
ნებაყოფლობითობა სამართლებრივმა სავალდებულოობამ ჩაანაცვლა
თუმცა სამიტებზე გაცემული დაპირებების ნებაყოფლობით საფუძველზე ყოფნამ მიზნების მიღწევა გაართულა. იაპონიის ქალაქ კიოტოში გამართულ COP3-ზე მხარეებმა ნებაყოფლობითობის პრინციპი ერთი ნაბიჯით წინ წასწიეს და „სამართლებრივი სავალდებულოობის“ დღის წესრიგი შექმნეს.
COP3-ის დასასრულს წარდგენილმა კიოტოს ოქმმა განვითარებულ ქვეყნებს ნახშირბადის ემისიების შემცირებისთვის სავალდებულო სამართლებრივი რეგულაციები დაუწესა და მათგან 2012 წლისთვის სათბურის გაზების ემისიების 5%-ით შემცირება მოითხოვა. თუმცა გამოცხადდა, რომ განვითარებადი ქვეყნები, მათ შორის ჩინეთი, მხოლოდ სათბურის გაზების ინვენტარიზაციის ყოველწლიურ ანგარიშს წარადგენდნენ.
აშშ-მა კიოტოს ოქმს, რომელსაც თავდაპირველად სიფრთხილით ეკიდებოდა, ხელი COP4 სამიტზე მოაწერა, თუმცა შეთანხმების რატიფიცირება არასოდეს მოუხდენია.
COP5-ზე ხაზი გაესვა იმას, რომ შეთანხმების ამოქმედებამდე აუცილებელი იყო განხორციელების პრინციპებისა და მექანიზმების განსაზღვრა.
ნიდერლანდების ქალაქ ჰააგაში 2000 წლის ნოემბერში გამართული COP6 მხარეთა შეუთანხმებლობის გამო შეჩერდა. მოლაპარაკებები 2001 წლის ივლისში ბონში გაგრძელდა. აშშ-ის გარდა, ქვეყნები კიოტოს ოქმის განხორციელების მექანიზმებზე შეთანხმდნენ.
თუმცა სამიტის პროცესში აშშ-ის მხრიდან გაკეთდა განცხადება, რამაც კრიზისი გამოიწვია. აშშ-ის იმდროინდელმა პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა განაცხადა, რომ მისი ქვეყანა კიოტოს ოქმს არ განახორციელებდა:
„როგორც აშშ-ის პრეზიდენტი, რომლის მოვალეობაც ამერიკელი ხალხისა და მშრომელების კეთილდღეობის დაცვაა, ჩვენს ერს არ ჩავაბარებ უვარგის საერთაშორისო შეთანხმებას, რომელიც მილიონობით ჩვენს მოქალაქეს უმუშევრად დატოვებს.“
სამიტები, რომლებსაც კიოტოს ოქმმა დაასვა დაღი
აშშ-ის გასვლის გადაწყვეტილების შემდეგ გამართულ COP7, COP8 და COP9 სამიტებზე ყურადღება გამახვილდა კიოტოს ოქმის ტექნიკური დეტალების დაზუსტებაზე. ამ პროცესში ასევე გაგრძელდა მცდელობები მხარეების საბოლოო გლობალურ შეთანხმებაზე შესაჯერებლად.
კიოტოს ოქმის ძალაში შესასვლელად საჭირო რატიფიცირებების რაოდენობის ვერმიღწევა 2004 წელსაც პროცესის ერთ-ერთ დაბრკოლებად რჩებოდა. რუსეთის მიერ 2004 წლის 18 ნოემბერს ოქმის რატიფიცირებით აუცილებელი პირობები შესრულდა. არგენტინის დედაქალაქ ბუენოს-აირესში ჩატარებულ COP10-ზე ეს მოვლენა, რომელმაც ოქმის ძალაში შესვლა გახადა შესაძლებელი, დღის წესრიგის ერთ-ერთ მთავარ საკითხად იქცა.
COP11-დან COP14-მდე პერიოდშიც გრძელდებოდა მცდელობები იმ ქვეყნებთან კომპრომისის მისაღწევად, რომლებსაც კიოტოს ოქმი არ მიუღიათ. მოლაპარაკებებზე განიხილებოდა ისეთი საკითხები, როგორიცაა სათბურის გაზების ემისიების შემცირება, კლიმატური ქმედებების გაძლიერება და სხვადასხვა ფონდების შექმნა.
იმ ფაქტმა, რომ კიოტოს ოქმის ვალდებულებების პირველი პერიოდი 2012 წელს იწურებოდა, დააჩქარა ახალი გლობალური კლიმატური შეთანხმების ძიება. ამ კონტექსტში მოწვეული COP15 ფართო მონაწილეობით ჩატარდა, რათა განსაზღვრულიყო ოქმის შემდგომი სამოქმედო გზა.
COP15-ის დასასრულს ხელი მოეწერა კოპენჰაგენის შეთანხმებას, რომელიც კლიმატის დაფინანსების კუთხით მნიშვნელოვან ნაბიჯად შეფასდა. შეთანხმების თანახმად, განვითარებული ქვეყნები დათანხმდნენ, 2020 წლამდე ყოველწლიურად 100 მილიარდი დოლარის რესურსი გამოეყოთ განვითარებადი ქვეყნებისთვის ემისიების შესამცირებლად და კლიმატის ცვლილების შედეგების მიმართ მათი მედეგობის ასამაღლებლად.
COP16-ზე მიღწეულ იქნა შეთანხმება კანკუნის შეთანხმებებზე, რომლებიც ითვალისწინებდა გლობალური ტემპერატურის მატების შეზღუდვას ინდუსტრიამდელ პერიოდთან შედარებით 2 გრადუსით.
პარიზის შეთანხმების პირველი ნაბიჯები
მსოფლიო ბანკის ანგარიში, რომლის მიხედვითაც 2100 წლისთვის გლობალური ტემპერატურა შესაძლოა 4 გრადუსით გაიზარდოს, COP17-ის ერთ-ერთი მთავარი თემა იყო. ანგარიშის განხილვა გაგრძელდა კატარის დედაქალაქ დოჰაში გამართულ COP18-ზეც. სამიტზე მხარეები შეიკრიბნენ კიოტოს ოქმის მეორე სავალდებულო პერიოდის განსახილველად და მოლაპარაკებების საწარმოებლად ახალ, იურიდიულად სავალდებულო შეთანხმებაზე, რომელიც ქვეყნების ემისიების შემცირების მიზნებს მოიცავდა. სწორედ ამ შეხვედრაზე გადაიდგა პირველი ნაბიჯები პარიზის შეთანხმებისკენ.
COP19-ზე პრიორიტეტულ დღის წესრიგში შევიდა კლიმატური კრიზისით გამოწვეული ექსტრემალური ამინდის მოვლენების შედეგად მიყენებული დანაკარგები და ზიანი. მოლაპარაკებების შედეგად გადაწყდა ვარშავის საერთაშორისო დანაკარგებისა და ზიანის მექანიზმის შექმნა აღნიშნულ ზიანსთან საბრძოლველად.
წლების განმავლობაში მიმდინარე პროცესების კონკრეტული შედეგის მიღწევის მიზნით, საფრანგეთის დედაქალაქ პარიზში 2015 წელს გამართული COP21-ის დასასრულს, 195 ქვეყნისა და ევროკავშირის მონაწილეობით მიღებულ იქნა პარიზის შეთანხმება. ეს შეთანხმება, რომელიც 1997 წლის შემდეგ კლიმატის ცვლილების სფეროში პირველი იურიდიულად სავალდებულო საერთაშორისო დოკუმენტი გახდა, რატიფიცირების აუცილებელი პირობების დაკმაყოფილების შემდეგ ძალაში შევიდა 2016 წლის 4 ნოემბერს.
შეთანხმება, რომლის მიზანიც გლობალური ტემპერატურის მატების ინდუსტრიამდელ დონესთან შედარებით 2 გრადუსზე „საგრძნობლად დაბლა“ შენარჩუნება და 1,5 გრადუსამდე შეზღუდვისთვის ძალისხმევის გაწევაა, ასევე მოიცავდა მოწოდებებს, რომ ქვეყნებს გლობალური ემისიების მიზნების მისაღწევად დაუყოვნებლივ წარედგინათ თავიანთი ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის დოკუმენტები (NDC).
აშშ-ის გასვლა პარიზის შეთანხმებიდან
პარიზის შეთანხმების განხორციელების ეტაპზე გადასვლა მაროკოს ქალაქ მარაკეშში 2016 წელს გამართული COP22-ის ერთ-ერთი მთავარი მიზანი იყო. თუმცა, აშშ-ის ახლად არჩეული პრეზიდენტის, დონალდ ტრამპის პოზიციამ კლიმატის პოლიტიკასთან დაკავშირებით შეხვედრის მსვლელობა შეცვალა. ბუშის მსგავსად, ტრამპიც ამტკიცებდა, რომ კლიმატის შეთანხმება ქვეყნის ეკონომიკას დააზარალებდა.
ტრამპმა კლიმატური კრიზისი „თაღლითობად“ შეაფასა და არაერთხელ განაცხადა, რომ მსგავსი რამეების არ სჯერა. სამიტის განმავლობაში კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლისადმი სკეპტიკური პოზიციის შენარჩუნების შემდეგ, ტრამპმა ერთი წლის შემდეგ გერმანიაში ჩატარებული COP23-ის წინ, 2017 წლის ივნისში განაცხადა, რომ მისი ქვეყანა პარიზის შეთანხმებას ტოვებდა.
ტრამპის გასვლის გადაწყვეტილების შემდეგ, პარიზის შეთანხმების 2020 წელს დასაწყები განხორციელების პროცესისთვის საჭირო მზადება 2018 წლის COP24-ის ერთ-ერთ მთავარ საკითხად იქცა. მხარეებმა გააგრძელეს მოლაპარაკებები შეთანხმების მუხლების საბოლოო სახით ჩამოსაყალიბებლად და განხორციელების ერთიანი წესების დასადგენად.
COP25-ზე განიხილეს საბაზრო მექანიზმები და საერთაშორისო თანამშრომლობა, რომლებიც ხელს შეუწყობდა პარიზის შეთანხმების მიზნების მიღწევას. მოლაპარაკებებში წინა პლანზე წამოიწია ჯერ კიდევ გადაუჭრელმა საკითხებმა, როგორიცაა ნახშირბადით ვაჭრობის წესების განსაზღვრა, გრძელვადიანი კლიმატური დაფინანსების უზრუნველყოფა და გამჭვირვალობის გაზრდა.
აშშ კვლავ შეუერთდა მხარეებს
COVID-19 პანდემიის გამო COP26 ერთი წლით გადაიდო და 2021 წელს ჩატარდა. სამიტზე მეთანის ემისიების შემცირება კლიმატური დღის წესრიგის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი იყო. ახალმა პრეზიდენტმა ჯო ბაიდენმა, რომელმაც თანამდებობა 2021 წელს დაიკავა და აშშ დააბრუნა პარიზის შეთანხმებაში, საიდანაც ტრამპი გავიდა, კიდევ ერთი ნაბიჯი გადადგა და გამოაცხადა, რომ მისი ქვეყანა შეუერთდა მხარეებს, რომლებმაც აიღეს ვალდებულება, 2030 წლისთვის მეთანის ემისიები 30%-ით შეემცირებინათ. ამ პერიოდში პირველად გახდა გლობალური დათბობის გამომწვევი ნახშირის გამოყენება COP-ის სამიტის თემა. განსაკუთრებით ჩინეთისა და ინდოეთისადმი მიმართულ მოწოდებებში მოითხოვეს ნახშირისა და მისი წარმოებული წიაღისეული საწვავის გამოყენების ეტაპობრივი შეწყვეტა.
რუსეთ-უკრაინის ომის შემდეგ შექმნილი ენერგეტიკული და სასურსათო კრიზისის ფონზე გამართულ COP27-ზე დანაკარგები და ზიანიც განიხილეს.
პირველი საბოლოო ტექსტი, რომელშიც ნახსენებია წიაღისეული საწვავი
COP28 არაბთა გაერთიანებული საამიროების ქალაქ დუბაიში ჩატარდა. სამიტზე, რომელიც ნავთობმომპოვებელ ქვეყანაში გამართვის გამო კრიტიკის ცენტრში მოექცა, მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა. სამიტის ბოლოს გამოქვეყნებულ საბოლოო დოკუმენტში სამიტების ისტორიაში პირველად მოიხსენიეს წიაღისეული საწვავი და ჩაიწერა მოწოდება: „ენერგეტიკულ სისტემებში წიაღისეული საწვავისგან სამართლიან, მოწესრიგებულ და თანასწორ უარყოფაზე გადასვლა და მოქმედებების დაჩქარება ამ კრიტიკულ 10 წელიწადში 2050 წლის წმინდა ნულოვანი ემისიის მიზნების მისაღწევად“.
COP28-ზე გამართულ მოლაპარაკებებში დღის წესრიგში დადგა ახალი დაფინანსების წყაროების შექმნა იმ ქვეყნების დანაკარგებისა და ზიანის ასანაზღაურებლად, რომლებიც ყველაზე მეტად დაზარალდნენ და უფრო დაუცველნი არიან კლიმატური კრიზისის წინაშე. კონფერენციის პრეზიდენტმა და გაეროში არაბთა გაერთიანებული საამიროების კლიმატის ცვლილების სპეციალურმა წარმომადგენელმა, სულთან ალ-ჯაბერმა განაცხადა, რომ მისი ქვეყანა შექმნილ ფონდში 100 მილიონ დოლარს შეიტანდა. სხვა ქვეყნების დაპირებებთან ერთად, ფონდისთვის შეპირებულმა მთლიანმა თანხამ 700 მილიონი დოლარი შეადგინა.
COP29-ის მთავარი დღის წესრიგი იყო ახალი კოლექტიური რაოდენობრივი მიზნის (New Collective Quantified Goal / NCQG) განსაზღვრა, რაც განვითარებადი ქვეყნების კლიმატური ქმედებების ხელშესაწყობად ახალ კლიმატურ დაფინანსებას გულისხმობს. თუმცა სამიტის ბოლოს NCQG-ის მიზანზე გამოქვეყნებულ საბოლოო ტექსტში, მიუხედავად იმისა, რომ განვითარებადი ქვეყნების ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის ანგარიშებზე დაყრდნობით აღინიშნა, რომ ამ ქვეყნებისთვის საჭირო კლიმატური დაფინანსება 2030 წლამდე ყოველწლიურად 455-დან 584 მილიარდ დოლარამდე, ხოლო ჯამში 5,1-დან 6,8 ტრილიონ დოლარამდე მერყეობდა, 2035 წლამდე ყოველწლიურად მინიმუმ 300 მილიარდი დოლარის დაფინანსების მიზანი გამოცხადდა.
სამიტის შემდეგ კლიმატურ მოლაპარაკებებში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო აშშ-ის პრეზიდენტად მეორედ არჩეული დონალდ ტრამპის გადაწყვეტილება, ქვეყანა კვლავ გამოეყვანა პარიზის შეთანხმებიდან. ვაშინგტონის ადმინისტრაციამ გაეროს აცნობა გასვლის შესახებ და აღნიშნა, რომ შეთანხმებიდან გამოსვლა ძალაში 2026 წლის 27 იანვარს შევიდოდა. ტრამპმა, რომელიც კლიმატის პოლიტიკას ეკონომიკური მიზეზებით აკრიტიკებდა, შეთანხმებიდან გასვლის გადაწყვეტილება აშშ-ის ეკონომიკური ინტერესების დაცვის პოზიციით გაამართლა.
ბრაზილიაში მოსალოდნელი გადაწყვეტილებები არ მიიღეს
ბრაზილიის ქალაქ ბელემში გამართულ COP30-ზე, მიუხედავად იმისა, რომ მოსალოდნელი იყო წიაღისეულ საწვავზე უარის თქმის საგზაო რუკის მომზადება, საბოლოო ტექსტში ამ საკითხზე მკაფიო ჩანაწერი არ ასახულა.
საბოლოო ტექსტში აღინიშნა, რომ ქვეყნების მიერ ეროვნულ დონეზე განსაზღვრული წვლილის დოკუმენტებისა და ადაპტაციის ეროვნული გეგმების უფრო სწრაფად განხორციელების ხელშესაწყობად ამოქმედდა ნებაყოფლობით საფუძველზე შექმნილი „გლობალური განხორციელების დამაჩქარებელი“ (Global Implementation Accelerator). აღინიშნა, რომ მექანიზმს, რომელიც COP-ის თავმჯდომარეების ხელმძღვანელობით წარიმართება, 2026 წლის განმავლობაში ღია და ინკლუზიური საინფორმაციო სესიებით დაუჭერენ მხარს.
სამიტის განმავლობაში ყურადღების ცენტრში მოექცა ამაზონის ტყეების დაცვა და კლიმატური კრიზისით ყველაზე მეტად დაზარალებულ მკვიდრ ხალხთა პრობლემები. ამ კონტექსტში ხშირად საუბრობდნენ იმ სირთულეებზე, რომლებსაც მკვიდრი მოსახლეობა სხვადასხვა სფეროში, განსაკუთრებით კი დაფინანსებაზე ხელმისაწვდომობის კუთხით აწყდება.
