„უნდა დავტოვო სამსახური?“, „როგორ ვთქვა ეს ისე, რომ არავის ვაწყენინო?“ ან „შეცდომას ხომ არ ვუშვებ?“
ამ ტიპის კითხვებით ადამიანები უკვე არა მეგობრებს, ოჯახის წევრებს ან თერაპევტს, არამედ ChatGPT-ს ან Gemini-ს მიმართავენ.
ხელოვნური ინტელექტის (AI) პასუხები არის სწრაფი, სტრუქტურირებული, ხშირად გასაკვირად ემპათიური და ხელმისაწვდომი ნებისმიერ დროს, ყოველგვარი სოციალური ბარიერების გარეშე.
ის, რაც პრაქტიკული ხელსაწყოს სახით დაიწყო, ბევრისთვის პირად გადაწყვეტილებებში გამოსაყენებელ რესურსად იქცა — იქნება ეს კონფლიქტი სამუშაო ადგილზე, გაურკვევლობა ურთიერთობებში თუ ყოველდღიური ეჭვები საკუთარ თავში.
ხელოვნური ინტელექტი ჩვენს ყოველდღიურობაში სულ უფრო ხშირად მკვიდრდება მრჩევლის როლში. ეს ნიშნავს საზღვრების ცვლილებას: პროცესს, რომელიც სხვებთან აზრთა გაცვლიდან ხელოვნური ინტელექტისგან რჩევების მიღებისკენ მიდის.
ამიტომ, კითხვა აღარ არის ის, იყენებენ თუ არა ადამიანები AI სისტემებს, არამედ ის, თუ რატომ და რა მიზნით იყენებენ მათ.
TRT Deutsch-ი ბერლინის ვაიზენბაუმის ინსტიტუტის ფსიქოლოგს, ჯენიფერ ჰააზეს ესაუბრა იმის შესახებ, თუ რა განასხვავებს ადამიანისგან მიღებულ რჩევას ხელოვნური ინტელექტის რჩევისგან.
TRT Deutsch: რატომ ესაუბრებიან ადამიანები ხელოვნურ ინტელექტს პირადი საკითხების შესახებ?
ჯენიფერ ჰააზე: ჩვენ, ადამიანებს, გვაქვს პრიმიტიული სწრაფვა ყველაფრის ანთროპომორფიზაციისკენ (გაპიროვნება), იქნება ეს შინაური ცხოველები თუ მცენარეები.
როდესაც გყავთ კომუნიკაციის პარტნიორი, რომელსაც მუდმივად იყენებთ, რომელიც თქვენს სმარტფონში უფასოდაა და მისი გამოყენება ძალიან მარტივია, ChatGPT-ის მსგავსი სისტემების ნებისმიერ დროს გამოყენება წარმოუდგენლად ადვილი ხდება.
ეს ჰგავს პინგ-პონგს. ნებისმიერი ფიქრი გადაეცემა ამ სისტემას. ხელოვნური ინტელექტი, როგორც ინსტრუმენტი, არ განგსჯით, ამიტომ მომხმარებლები არ გრძნობენ იმ სოციალურ ბარიერებს ან განკითხვის შიშს, რაც შეიძლება მათ სოციალურ გარემოცვაში ჰქონდეთ.
საიდან მოდის ნდობის ეს გრძნობა AI-სთან ურთიერთობისას?
ჯ.ჰ.: ბევრი ადამიანი AI-ს აღიქვამს როგორც მიუკერძოებელ არსებას, რადგან ის სოციალურად სასურველ პასუხებს იძლევა. ეს დიდი ენობრივი მოდელების ჩაშენებული ელემენტია და ცნობილია როგორც „ადამიანის უკუკავშირით განმტკიცებული სწავლება“ (RLHF): ეს მოდელები სპეციალურად არის გაწვრთნილი იმისთვის, რომ შექმნან პასუხები, რომლებიც ადამიანების მიერ შეფასდება როგორც სასარგებლო, თავაზიანი, ემპათიური და სასიამოვნო.
შედეგად, ბევრი სისტემა ჩანს გამგები, მომთმენი და სოციალურად კომპეტენტური, მაშინაც კი, თუ ამის უკან რეალური გაგება, თანაგრძნობა ან მორალური მსჯელობა არ დგას.
პრობლემა ისაა, რომ ადამიანები მოვლენებს უფრო პოზიტიურად აფასებენ, როცა პოზიტიურ უკუკავშირს იღებენ. AI-ის ეს თვისება მომხმარებლისთვის მნიშვნელოვან გამოწვევას ქმნის. ამ „ქების ეფექტის“ მოცილება თითქმის შეუძლებელია. პოზიტიური უკუკავშირი მოქმედებს როგორც თვითგანმამტკიცებელი მექანიზმი; მომხმარებელი მუდმივად გრძნობს, რომ მისი ესმით.
რა ფსიქოლოგიური პროცესები ერთვება აქ?
ჯ.ჰ.: AI-ის მომხმარებლებს არ სჭირდებათ სოციალური განკითხვის შიში. ვისაც სურს ახლობელ ადამიანს გული გადაუშალოს, მან დრო უნდა გამონახოს და პოტენციურად უარყოფითი შეფასების რისკიც მიიღოს.
ეს ბევრ ადამიანს აბრკოლებს. მეორე მხრივ, AI-სთან საუბარი, ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით, მუდმივად შეიძლება. AI არასოდეს „იღლება“.
თქვენი აზრით, შეუძლია AI-ს დახმარება ცხოვრების კრიტიკულ მომენტებში?
ჯ.ჰ.: დიახ. AI განსაკუთრებით ძლიერია ერთ რამეში: დიდი მოცულობის ინფორმაციაში სტრუქტურული თავისებურებების აღქმაში. მაგალითად, თუ მე მუდმივად განვიცდი სიტუაციებს, რომლებიც მაწუხებს, AI-ს შეუძლია დროთა განმავლობაში დამეხმაროს ამ პატერნების (მოდელების) იდენტიფიცირებაში და მათ მეტა-დონეზე გაანალიზებაში, რათა დავინახო, როგორ გადავლახო ისინი.
ემოციურ და ინტერპერსონალურ სფეროში ასეთი მიგნებების დიდ პოტენციალს ვხედავ. ინფორმაციის მოცულობა თანამედროვე ადამიანისთვის უბრალოდ აღუქმელია, ამიტომ AI-ის უნარი, ამოიცნოს ტენდენციები, ძალიან ფასეულია.
როგორ უდგება კვლევები ამ საკითხს?
ჯ.ჰ.: გარდა ისეთი ნეიტრალური ინსტრუმენტებისა, როგორიცაა ChatGPT და Claude, კომპანიები, მაგალითად Character.AI, უკვე ღიად ავითარებენ AI ჩატბოტებს სოციალური მეგობრობის მიზნით: ისინი გამიზნულია მეგობრობისთვის ან პარტნიორობისთვის.
ეს AI-ები მიდრეკილნი არიან კიდევ უფრო მეტად დაეთანხმონ მოსაუბრეს. ახალგაზრდების რაოდენობა, რომლებიც ასეთ ინსტრუმენტებს იყენებენ, გასაკვირად მაღალია, განსაკუთრებით აზიაში.
ახალგაზრდებს უყვართ AI-ის გამოყენება ემოციური განათლებისთვის
ჯ.ჰ.: რა თქმა უნდა, თავიდან ეს შეიძლება შემაშფოთებლად მოგვეჩვენოს. როგორც მკვლევრისთვის, ჩემთვის საინტერესოა ის, რომ ბევრი ადამიანი კითხვაზე, თუ რატომ იყენებენ ამ ინსტრუმენტებს, პასუხობს, რომ ეს ერთგვარი ემოციური ტრენინგია.
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ახალგაზრდა თაობა იყენებს ხელოვნურ ინტელექტს სტრესული სიტუაციების გადასაფასებლად. ისინი იღებენ ინფორმაციას სხვადასხვა ემოციურ რეაქციაზე და იმაზე, თუ როგორ მოქმედებს ეს მათზე. ასე ხდება ხელოვნური ინტელექტი ემოციური პარტნიორი.
შეიძლება თუ არა AI-ის გამოყენება თერაპიული მიზნით?
ჯ.ჰ.: დიახ, მაგალითად, ისეთი ფსიქოლოგიური მარკერებისას, როგორიცაა ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტიურობის სინდრომი (ADHD) და აუტიზმი. აქ ხშირად ფსიქოსოციალური გაგება არ არის საკმარისად განვითარებული. AI-ის, როგორც სასწავლო პარტნიორის გამოყენებით, შესაძლებელია მივიღოთ შეუზღუდავი უკუკავშირი მეორე მხარის უკეთ გასაგებად. ჩვენ ამჟამად ამ საკითხს ვიკვლევთ.
AI-ს შეუძლია მიბაძოს ტიპურ აუტისტურ ქცევებს ან ბავშვს ADHD-ის სიმპტომებით. ეს საშუალებას გვაძლევს უკეთ დავეხმაროთ მშობლებს ან მასწავლებლებს ამ ბავშვების სპეციფიკური საჭიროებების დაკმაყოფილებაში.
ამგვარი ექსპერიმენტების იდეაა ქცევის კატეგორიის ხელოვნურად წარმოჩენა, მაგალითად, სასწავლო მასალის მოსწავლეების საჭიროებებზე მოსარგებად. AI-ს ამ სფეროში გამოყენების ფართო სპექტრი აქვს.
საბოლოო ჯამში, AI-ს შეიძლება მიენიჭოს ნებისმიერი როლი და კომუნიკაცია გამოიცადოს უსაფრთხო, სოციალურად დაცულ და განუკითხავ გარემოში. ეს არის AI კონსულტაციის დადებითი მხარე.
რა რისკებს ხედავთ მუდმივ AI კონსულტაციებში?
ჯ.ჰ.: ის ფართო მასშტაბი, რომლითაც ადამიანები AI-ს პირადი და ემოციური კითხვებისთვის იყენებენ, არაბუნებრივია და ამიტომ — საშიში.
უარყოფითი მხარის მაგალითად შეგვიძლია ონლაინ გაცნობა ავიღოთ: Tinder-ის მსგავსი აპლიკაციები 15 წელია ჩვენი საზოგადოების ნაწილია. მომხმარებლები ხშირად გრძნობენ, რომ ადამიანი, ვისაც ხვდებიან, ჩანაცვლებადია. ამ სწრაფ ტემპს დამტკიცებული გავლენა აქვს ჩვენს სოციალურ ურთიერთობებზე.
თუ AI ინსტრუმენტებს ან Character-ს ინტენსიურად გამოვიყენებთ... თუ AI შემოგვთავაზებს სოციალურ ინტერაქციას „გვერდითი მოვლენების“ გარეშე, ანუ სოციალური სანქციებისა და განკითხვის გარეშე, დროთა განმავლობაში შესაძლოა სხვა ადამიანების მიმართ სრულიად განსხვავებული მოლოდინები ჩამოგვიყალიბდეს: გაგვიჭირდეს მათთან კონფლიქტების მოთმენა.
როგორ აისახება ეს რეალურ ურთიერთობებზე?
ჯ.ჰ.: AI დაპროგრამებულია იმისთვის, რომ ყოველთვის თავაზიანად მოგვექცეს და გვკითხოს, როგორ ვართ; მაშინ როცა რეალური პარტნიორი ყოველდღიურ ცხოვრებაში სტრესის მიმართ მგრძნობიარეა და ადამიანურად რეაგირებს.
როდესაც AI ურთიერთობის ახალ ნორმებს აწესებს, „ზედმეტად ადამიანურ“ მხარეებთან შეგუება ბუნებრივად უფრო რთულდება. მეორე მხრივ, ეს ასევე სწავლის შესაძლებლობასაც იძლევა.
ეს დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ იყენებს ინდივიდი AI ინსტრუმენტს. ვიძენ თუ არა ახალ პერსპექტივებს, რომლებსაც კამათის დროს ვერ ვხედავდი? აფართოებს თუ არა ჩემს ემპათიის ჰორიზონტს? მაშინ სწავლის ასპექტი დადებითია. მაგრამ თუ ამას მხოლოდ სოციალური ურთიერთობების ჩასანაცვლებლად ვიყენებ, ეს სახიფათოა.
თქვენი თვალსაზრისით, რის მიღწევა შეუძლია ადამიანურ კონსულტაციას, რასაც AI პრინციპულად ვერ შეძლებს?
ჯ.ჰ.: არსებობს გასაკვირი კვლევის შედეგები, რომლებიც აჩვენებს, რომ ხელოვნური ინტელექტის თერაპევტები შედარებით კარგ შედეგებს აღწევენ თავიანთ კლიენტებთან, რაც შედარებადია „ადამიან თერაპევტებთან“.
ინტელექტუალურ დონეზე, მაგალითად, პატერნების ამოცნობა და სხვადასხვა საკითხზე პერსონალიზებული სწავლა, ამ ინსტრუმენტებით შესაძლებელია.
ჩვენს სფეროში, რა თქმა უნდა, ამის მოსმენა ყოველთვის არ სურთ. თუმცა, თერაპია ასევე ეხება ურთიერთობებს და ის შეიძლება იყოს ფიზიკურიც; მაგალითად, როდესაც თერაპევტი ფიზიკურად ფესვგადგმულ ემოციებს რთავს თერაპიაში.
ფიქრობთ, რომ AI ინსტრუმენტები დარჩება დამხმარე გადაწყვეტად, თუ მომავალში მათ შეუძლიათ სამუდამოდ ჩაანაცვლონ რეალური საუბრები?
ჯ.ჰ.: მე პრინციპულად დიდ პოტენციალს ვხედავ ამ ინსტრუმენტებში. მათი გამოყენება ბევრ სფეროში ჩვენს სასარგებლოდ შეგვიძლია — იქნება ეს განათლებისთვის, ფიქრების მოსაწესრიგებლად თუ ანალიზისთვის.
შესანიშნავია, რომ გვყავს კომუნიკაციის პარტნიორი, რომელიც არასოდეს იღლება და არ განგვსჯის.
მნიშვნელოვანი და ნატიფი ზღვარი იმაში მდგომარეობს, თუ როდის ანაცვლებს ეს ინსტრუმენტები ფუნდამენტურად ადამიანურ ფუნქციებს: როცა პრობლემები მაქვს, რა მომენტში ვწყვეტ მეგობართან საუბარს და ამის ნაცვლად AI-ს მივმართავ, რადგან ეს უფრო ადვილია?
ვინც ამას მიხვდება, გააცნობიერებს, რომ AI ინსტრუმენტების მეშვეობით პიროვნულად აღარ ვითარდება, არამედ საკუთარ ფუნდამენტურად ადამიანურ მხარეებს ტექნოლოგიას გადასცემს.
TRT: როგორ იმოქმედებს AI კონსულტაცია მომავალში ქოუჩინგსა და თერაპიაზე?
ჯ.ჰ.: მე თავადაც ქოუჩინგის სფეროდან მოვდივარ: იქ არსებული შეხედულებაა, რომ AI ინსტრუმენტები მხოლოდ შედარებით სტანდარტული და მარტივი საკითხებისთვის იქნას გამოყენებული. თითქმის ყველა ქოუჩინგ-სესიაზე ადრე თუ გვიან დგება სამუშაო და ოჯახური ცხოვრებისთვის დროის ეფექტური მართვის საკითხი.
ეს კითხვები დამოუკიდებლად და ეფექტურად შეიძლება დამუშავდეს AI-სთან პინგ-პონგის პრინციპით. ეს გამორიცხავს ინდივიდუალური ქოუჩინგის საჭიროებას, რომელიც საათში 200 ევრო ღირს.
ინდივიდუალური ქოუჩინგი კი უპირატესად დარჩება რთული, კომპლექსური ემოციური და ფიზიკური პრობლემებისთვის. ეს დარჩება საქმიანობად, რომელსაც ადამიანები ასრულებენ.
