თურქებმა და ესპანელებმა ერთმანეთის შესახებ წარმოდგენები გონებაში გაცილებით ადრე შექმნეს, ვიდრე რეალურად გაიცნობდნენ ერთმანეთს.
XVI-XVII საუკუნეების ესპანეთში „თურქის“ ფიგურა თავს იჩენდა ფერწერაში, თეატრალურ წარმოდგენებში, ფესტივალებზე, ქადაგებებსა და საომარ ამბებში. იმ პერიოდში ოსმალეთის იმპერია ხმელთაშუა ზღვის ერთ-ერთი უდიდესი ძალა და, ამავდროულად, ესპანეთის მონარქიის მთავარი მეტოქე იყო.
მეორე მხრივ, ზღვის გაღმა მდებარე ესპანეთს ოსმალეთის დღის წესრიგში, როგორც წესი, ნაკლები ადგილი ეკავა.
ეს წინააღმდეგობა (ანუ მეორის გონებაში ხშირად წარმოდგენა, თუმცა მის შესახებ ძალიან ცოტას ცოდნა) 1782 წლის ესპანეთ-ოსმალეთის სამშვიდობო და სამეგობრო ხელშეკრულების აღსანიშნავად სტამბოლში გამართულ კონგრესზე ხშირად გაჟღერებული თემა გახდა.
ესპანელმა და თურქმა ისტორიკოსებმა ორი დღის განმავლობაში განიხილეს გაცილებით რთული და ნიუანსირებული ურთიერთობა, რომელიც სცილდებოდა მეტოქეობის, მშვიდობისა და საბოლოოდ შერიგების მარტივ ისტორიას.
რადგან ესპანეთსა და თურქეთს ხუთი საუკუნის განმავლობაში ჰქონდათ ურთიერთკავშირი. ერთადერთი, რაც იცვლებოდა, ამ კავშირის ფორმა იყო.
ოსმალეთის იმპერიას პირველივე საუკუნეებიდან მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ესპანელთა ცნობიერებაში.
ორივე ძალა ხმელთაშუა ზღვაზე კონტროლის მოსაპოვებლად იბრძოდა. ჩრდილოეთ აფრიკაში მდებარე ოსმალეთის პროვინციებთან როგორიც იყო აალჟირი და ტუნისი, დაკავშირებული მეკობრეები იბერიის სანაპიროებზე თავდასხმებს ახორციელებდნენ, ათასობით ადამიანს კი საკუთარ თავზე გამოეცადა ომი ან ტყვეობა.
1571 წლის ისტორიულმა საზღვაო ბრძოლამ ლეპანტოსთან (ინებაჰთი), რომელშიც უშუალოდ მონაწილეობდა „დონ კიხოტის“ ავტორი, ცნობილი მწერალი მიგელ დე სერვანტესი, წარუშლელი კვალი დატოვა იმ პერიოდის გეოპოლიტიკაში და აღნიშნული მეტოქეობის უდიდეს სიმბოლოდ იქცა.
თუმცა იმ პერიოდში „თურქი“ სამხედრო მოწინააღმდეგეზე გაცილებით მეტს ნიშნავდა. „თურქი“ ხვდებოდათ თეატრალურ წარმოდგენებში, ეპიკურ თხზულებებში, დღესასწაულებსა და ფერწერაში.
ხელოვნებათმცოდნე ივან რეგა კასტროს პროექტი, რომელიც თურქის შექმნას ეძღვნება, აანალიზებს, თუ რამდენად ზუსტად ერგებოდა ეს წარმოდგენები თითოეული ეპოქის მოთხოვნებს. XVI-XVII საუკუნეების ესპანურ ფერწერაში თურქის არსებობა შედარებით შეუმჩნეველი, მაგრამ მუდმივი ხასიათისა იყო. იგი მონარქიის ამერიკულ სამფლობელოებამდეც კი აღწევდა.
გარდა ამისა, დროთა განმავლობაში თურქი „მტრის“ ცნობად ხატად იქცა. მას გამოსახავდნენ დამარცხებულ ტყვედ, საშიშ მეომრად და დაცინვის საგან ფიგურადაც კი; უფრო მეტიც, მას ანაქრონულად იყენებდნენ იმ კონფლიქტების გამოსახატავადაც, რომლებიც ოსმალეთის ექსპანსიამდე საუკუნეებით ადრე მოხდა.
პრობლემა ის იყო, რომ ეს სახე-ხატები ხშირად გაცილებით ძლიერი იყო, ვიდრე რეალური ცოდნა „სხვის“ შესახებ.
მტრებიც კი აწარმოებდნენ მოლაპარაკებებს
ხმელთაშუა ზღვის დიდი მოწინააღმდეგის სახემ ხელი არ შეუშალა ესპანელებსა და ოსმალებს, საჭიროების შემთხვევაში ერთმანეთთან ეწარმოებინათ მოლაპარაკებები.
ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე შეტაკებების შემდეგ, XVI საუკუნის ბოლოს ორივე იმპერიამ დაიწყო გზების ძიება, რათა შეემსუბუქებინა ეს მზარდად ძვირადღირებული მეტოქეობა.
მადრიდსა და სტამბოლს შორის მუდმივი საელჩოები არ არსებობდა, თუმცა ელჩებს, შუამავლებს, ვაჭრებსა და აგენტებს სასახლეებს შორის ამბები დაჰქონდათ.
არსებობდა დიპლომატიური კონტაქტები, ფარული მოლაპარაკებები და ისეთი პროექტებიც კი, რომლებიც უფრო ხანგრძლივი მშვიდობის დამყარებას ისახავდა მიზნად.
სტამბოლის კონგრესზე ისტორიკოსმა და ადრეული ახალი დროის ოსმალეთის ექსპერტმა ევრიმ თურქჩელიქმა სიტუაცია ლაკონიურად ასე შეაჯამა: „მოლაპარაკება ნორმალიზაციის გარეშე“.
ეს ვითარება გვეხმარება გავაცნობიეროთ რეალობა, რომელიც ხშირად შეუმჩნეველი რჩება, როდესაც ისტორია მხოლოდ ლეპანტოს ბრძოლამდე და ხმელთაშუა ზღვის ომებამდე დადის: სანამ ესპანეთი და ოსმალეთის იმპერია ერთმანეთს ებრძოდნენ, მეორე მხრივ, ისინი ახერხებდნენ ღია საკომუნიკაციო არხების შენარჩუნებას.
გარდა ამისა, XVI-XVII საუკუნეებში ხმელთაშუა ზღვა არ იყო დაყოფილი ორ სრულიად იზოლირებულ სამყაროდ.
მისი პორტების გავლით მოძრაობდა არა მხოლოდ საქონელი და ახალი ამბები, არამედ გათავისუფლებული ტყვეები, ისლამზე მოქცეულები, თარჯიმნები, ვაჭრები და სასულიერო პირებიც.
საზღვრები ერთდროულად ჰყოფდა კიდეც და აერთიანებდა კიდეც.
მეტოქეობისა და დიპლომატიური ურთიერთქმედების თანაარსებობა აჩვენებს, რომ 1782 წელს ხელმოწერილი შეთანხმება შემთხვევით არ გაჩენილა.
პირიქით, ეს ხელშეკრულება იყო გადამწყვეტი ნაბიჯი შუამავლებსა და კონკრეტულ პირობებზე დამოკიდებული ეპიზოდური დიპლომატიიდან გაცილებით სტაბილურ ურთიერთობათა სტრუქტურაზე გადასვლისკენ. დიდი გარდატეხა XVIII საუკუნის ბოლოს მოხდა, როდესაც ლეპანტოს ბრძოლა და ეპოქის განმსაზღვრელი დიდი საზღვაო თუ სახმელეთო მეტოქეობა წარსულს ჩაბარდა და ორივე სახელმწიფოს ახალი პრიორიტეტები გაუჩნდა.
სანამ ესპანეთი სულ უფრო მეტად ატლანტიკისა და ამერიკისკენ იყო მიმართული, ოსმალეთის იმპერიას, სხვა გამოწვევებთან ერთად, შავ ზღვასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში რუსეთის იმპერიის წინსვლის რეალობის წინაშე უწევდა დგომა.
1782 წელს სტამბოლში ხელი მოეწერა სამშვიდობო, სამეგობრო და სავაჭრო ხელშეკრულებას, რომლის რატიფიცირებაც მომდევნო წელს მოხდა. შეთანხმებამ, მოულოდნელი მეგობრული გარემოს შექმნის ნაცვლად, ყოფილი მოწინააღმდეგე სტაბილურ პარტნიორად აქცია.
როგორც ისტორიკოსმა ელზა მედინა იგლესიასმა კონგრესზე აღნიშნა, ეს იყო „ორი სახელმწიფოებრივი გონების“ თანხვედრა. იმ მომენტიდან ურთიერთობა აღარ იყო დამოკიდებული მხოლოდ დროგამოშვებით გაგზავნილ დესპანებზე; საფუძველი ჩაეყარა უფრო რეგულარულ საელჩოებს, საკონსულოებსა და სავაჭრო კონტაქტებს.
პოლიტიკურიდან კულტურულ დაახლოებამდე
შემდეგი დიდი ცვლილება XX საუკუნეში მოხდა. ოსმალეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ, 1923 წელს მუსტაფა ქემალ ათათურქის მეთაურობით თურქეთის რესპუბლიკა გამოცხადდა, სულ რაღაც ერთი წლის შემდეგ კი ესპანეთმა ამ ახალბედა სახელმწიფოსთან მეგობრობის ხელშეკრულება გააფორმა.
ამ პერიოდის ერთ-ერთი გამოჩენილი ფიგურა იყო XX საუკუნის დიდი თურქი პოეტი და ნაწარმოებ „ანდალუსიაში ცეკვის“ ავტორი იაჰია ქემალ ბეიათლი. იგი 1929 წელს მადრიდში დიპლომატისა და ახალი რესპუბლიკის პირველი სრულუფლებიანი ელჩის რანგში ჩავიდა.
ბეიათლი შესანიშნავად განასახიერებდა იმას, თუ როგორ დაიწყო კულტურისა და დიპლომატიის გადაჯაჭვამ ურთიერთობის ისეთი ფორმის შექმნა, რომელიც რადიკალურად განსხვავდებოდა წინა საუკუნეებისგან.
მიუხედავად ამისა, ურთიერთობები მრავალი წლის განმავლობაში შედარებით შეზღუდული რჩებოდა. რეალური დაახლოება კი მხოლოდ 1980-იან და 90-იან წლებში გახდა უფრო თვალსაჩინო.
ესპანეთი გამოვიდა 40-წლიანი დიქტატურის პერიოდიდან, გაწევრიანდა ნატოში და იმჟამინდელ ევროპულ ეკონომიკურ თანამეგობრობაში.
მეორე მხრივ, თურქეთიც, რომელიც 1952 წლიდან ტრანსატლანტიკური ალიანსის წევრი იყო, აძლიერებდა კავშირებს ევროპასთან. გახშირდა ოფიციალური ვიზიტები და ორივე მთავრობამ უფრო რეგულარული პოლიტიკური ურთიერთობების წარმართვა დაიწყო.
ამ ახალი ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო სიმბოლო „ცივილიზაციათა ალიანსი“ იყო.
2004 წელს ესპანეთის იმდროინდელი პრემიერ-მინისტრის, ხოსე ლუის როდრიგეს საპატეროს (2004-2011) მიერ წამოყენებული და რეჯეფ თაიფ ერდოღანის მთავრობის პერიოდში თურქეთის მიერ თანათაოსნობით გაზიარებული ეს ინიციატივა მარტივ იდეას ეფუძნებოდა: მზარდი ურთიერთდამოკიდებულების სამყაროში ზოგიერთი საზოგადოების უსაფრთხოება, განვითარება და კეთილდღეობა სხვებისგან იზოლირებულად ვერ განიხილებოდა.
ამ საფუძვლიდან გამომდინარე, ინიციატივა მიზნად ისახავდა ერთიანი პოლიტიკური ნების ჩამოყალიბებას, რათა ებრძოლათ ცრურწმენების, მცდარი აღქმებისა და პოლარიზაციის წინააღმდეგ, განსაკუთრებით დასავლურ და მუსლიმურ საზოგადოებებს შორის.
გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ ეს ინიციატივა ოფიციალურად 2005 წელს მიიღო თავის ეგიდით.
ლეპანტოს დროინდელი ვითარებისგან უკვე სრულიად განსხვავებულ წერტილამდე მივიდნენ. ესპანეთი და თურქეთი მოქმედებდნენ არა როგორც კონფლიქტისთვის განწირული ცივილიზაციების წარმომადგენლები, არამედ როგორც ამ ცივილიზაციებს შორის დიალოგის დამცველები.
დღეს ესპანეთსა და თურქეთს შორის ურთიერთობა მხოლოდ მთავრობებსა და საელჩოებზე აღარ არის დაფუძნებული. ეს ურთიერთობა, რომელიც მოიცავს ბიზნესს, უნივერსიტეტებს, ტურისტებს, სტუდენტებსა და წიგნებს, სულ უფრო ფართოვდება, მრავალფეროვანი ხდება და ორ საზოგადოებას შორის ურთიერთქმედების ზრდასთან ერთად კიდევ უფრო გაღრმავების პერსპექტივას ატარებს.
2025 წელს ორ ქვეყანას შორის სავაჭრო ბრუნვამ 20,5 მილიარდ დოლარს გადააჭარბა და რეკორდულ დონეს მიაღწია.
იმავე წელს თურქეთს 452 ათასზე მეტი ესპანელი ესტუმრა. სტამბოლი, კაპადოკია და ეგეოსის ზღვის სანაპირო უკვე ესპანელებისთვის სულ უფრო პოპულარულ ტურისტულ მარშრუტებს შორისაა.
ამგვარად, ორ ქვეყანას შორის კონტაქტები სცილდება დიპლომატიურ სამიტებს.
კულტურული კავშირებიც გაძლიერდა. სერვანტესის ინსტიტუტი 2001 წლიდან მოქმედებს სტამბოლში, ხოლო იუნუს ემრეს ინსტიტუტს 2018 წლიდან აქვს ფილიალი მადრიდში.
ორივე დაწესებულება კურსების, კულტურული ღონისძიებებისა და შეხვედრების მეშვეობით საკუთარი ენისა და კულტურის პოპულარიზაციას ეწევა, რაც ორ საზოგადოებას ოფიციალური ურთიერთობების მიღმა აახლოებს ერთმანეთთან.
ამას ემატება წიგნებისა და იდეების მზარდი გაცვლა: თურქი მწერლების – ორჰან ფამუქის, ზულფუ ლივანელისა და აჰმეთ ჰამდი თანფინარის ნაწარმოებების წაკითხვა უკვე ესპანურ ენაზეცაა შესაძლებელი. ამგვარად, სტამბოლი, მეხსიერება, მოდერნიზაცია და ტრადიციასა და ცვლილებას შორის არსებული დაძაბულობა ესპანურენოვანი აუდიტორიისთვის უფრო ახლობელი ხდება.
ამავდროულად, ესპანურენოვანი ნაწარმოებებიც აგრძელებს თურქულენოვანი ახალი მკითხველის შეძენას.
ისტორიული პროცესი არ ყოფილა მხოლოდ მტრობიდან მეგობრობაზე უეცარი გადასვლა. ეს პროცესი გაცილებით რთული და ეტაპობრივი იყო. ესპანელებმა და ოსმალო თურქებმა თავდაპირველად ერთმანეთი წარმოსახვაში გააცოცხლეს, შემდეგ მოლაპარაკება ისწავლეს, მოგვიანებით მუდმივი ურთიერთობები დაამყარეს და, საბოლოოდ, ერთმანეთის უშუალოდ გაცნობა დაიწყეს.
XVI საუკუნეში ფილიპე II-ის სამყაროსა და ოსმალო სულთნების სამყაროს გამყოფი ხმელთაშუა ზღვა კვლავ თავის ადგილზეა, თუმცა ზღვის ორ სანაპიროს შორის მანძილი თითქოს სულ უფრო მცირდება.
(ეს სტატია თავდაპირველად გამოქვეყნდა TRT Español-ზე.)
